Uważność (mindfulness) w praktyce klinicznej – od starożytnej mądrości do współczesnej endokrynologii
Jako lekarz na co dzień zajmujący się leczeniem zaburzeń endokrynologicznych i diabetologicznych, często zadaję sobie pytanie, czy moja rola kończy się na przepisaniu odpowiedniego leku czy ustaleniu dawki insuliny. Coraz więcej dowodów naukowych wskazuje, że odpowiedź brzmi: nie (Pascoe i in., 2017). Holistyczne podejście do pacjenta, obejmujące sferę psychiczną i duchową, nie jest już domeną medycyny alternatywnej – staje się istotnym elementem współczesnej, opartej na faktach praktyki klinicznej. Jednym z najsilniej udokumentowanych narzędzi wspomagających ten proces jest uważność (mindfulness).
W niniejszym wpisie chciałbym przyjrzeć się jej korzeniom, definicji naukowej oraz coraz liczniejszym badaniom, które pokazują, jak praktyka uważności wpływa na nasz układ hormonalny, metabolizm i ogólny dobrostan.
Czym jest uważność? Definicja i korzenie
Choć w ostatnich latach uważność stała się popularnym tematem, jej istota jest głęboko zakorzeniona w starożytnych tradycjach. Koncepcja mindfulness wywodzi się z buddyjskiej psychologii, gdzie w języku pali określana jest terminem sati i oznacza zdolność umysłu do zwracania uwagi na zdarzenia fizyczne i psychiczne zachodzące w chwili obecnej. Tradycyjne buddyjskie definicje akcentują trzy aspekty: pamięć i przypominanie, świadomość skoncentrowaną na teraźniejszości oraz etyczność.
Współczesna psychologia i medycyna zawdzięczają popularyzację tego pojęcia Jonowi Kabat-Zinnowi – emerytowanemu profesorowi medycyny, który w 1979 roku założył Klinikę Redukcji Stresu na Uniwersytecie Massachusetts. Co istotne, Kabat-Zinn nie był przypadkowym entuzjastą – uzyskał doktorat z biologii molekularnej w Massachusetts Institute of Technology (MIT), a jego ojciec był uznanym biomedycznym naukowcem. To połączenie naukowego rygoru z praktyką zen, którą zgłębiał u takich mistrzów jak Thich Nhat Hanh, pozwoliło mu zbudować pomost między Wschodem a Zachodem.
Kabat-Zinn zdefiniował uważność jako „świadomość, która pojawia się poprzez celowe, w danej chwili i nieosądzające zwracanie uwagi” (Kabat-Zinn, 1990). Współczesna nauka doprecyzowuje tę definicję, opisując mindfulness jako skoncentrowaną na teraźniejszości świadomość i nagą uwagę skierowaną na doznania cielesne, walencję afektywną, zjawiska poznawcze i emocjonalne oraz środowisko zewnętrzne, przyjmując postawę pozwalającą i równościową (Bishop i in., 2004).
Uważność a układ hormonalny – dowody naukowe
Z perspektywy endokrynologa najbardziej fascynujące są badania nad wpływem mindfulness na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), która jest centralnym regulatorem odpowiedzi stresowej (Pascoe i in., 2017).
Przewlekły stres prowadzi do długotrwałego podwyższenia poziomu kortyzolu, co zwiększa ryzyko wielu chorób, w tym zaburzeń metabolicznych, otyłości i cukrzycy typu 2. Przeciwwagą dla kortyzolu jest dehydroepiandrosteron (DHEA) i jego siarczan (DHEAS), które wykazują działanie protekcyjne podczas stresu.
W randomizowanym badaniu kontrolnym przeprowadzonym w Danii, obejmującym 71 osób z subiektywnym odczuciem stresu, wykazano, że uczestnicy programu redukcji stresu opartego na uważności (MBSR) mieli istotnie statystycznie wyższy poziom DHEAS w osoczu w porównaniu z grupą oczekującą oraz grupą uczestniczącą w lokalnym programie redukcji stresu (Nielsen i in., 2021). To sugeruje, że praktyka mindfulness może korzystnie wpływać na równowagę hormonalną organizmu.
Metaanaliza 45 randomizowanych badań kontrolnych wykazała, że medytacja – niezależnie od formy – prowadzi do obniżenia poziomu kortyzolu, białka C-reaktywnego (CRP), ciśnienia tętniczego, częstości akcji serca, triglicerydów oraz czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-α) (Pascoe i in., 2017). Inne badania potwierdzają, że interwencje oparte na mindfulness zmniejszają poziom cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-α, IL-1) i podnoszą poziom czynników przeciwzapalnych, takich jak IL-10 (Pascoe i in., 2017).
Uważność w diabetologii – twarde dane
Dla pacjentów z cukrzycą, u których przewlekły stres i obciążenie psychiczne są stałymi towarzyszami choroby, wyniki badań nad mindfulness są szczególnie obiecujące.
Systematyczny przegląd i metaanaliza z 2025 roku, obejmująca 24 badania z udziałem 1987 uczestników, wykazały, że interwencje oparte na mindfulness poprawiają:
- poziom HbA1c (Hedges’ g = 0,564; p = 0,001),
- nasilenie stresu (g = 1,132; p < 0,001),
- lęk (g = 1,321; p = 0,001),
- depresję (g = 1,059; p < 0,001; Petersen i in., 2025).
Autorzy konkludują, że specjaliści opieki zdrowotnej mogą rozważyć stosowanie tych terapii jako uzupełnienia leczenia w celu poprawy wyników psychologicznych i poziomu HbA1c u osób z cukrzycą (Petersen i in., 2025).
Inny obszerny przegląd, który objął 31 randomizowanych badań kontrolnych z udziałem 2337 uczestników, potwierdził, że MBIs mogą zmniejszać stres (SMD -1,01), depresję (SMD -1,26) i lęk (SMD -0,67) w porównaniu z grupami oczekującymi lub standardową opieką. Zaobserwowano również niewielki, ale istotny efekt w zakresie obniżenia HbA1c (średnia różnica -0,44%; 95% CI -0,71 do -0,17; Ee i in., 2025).
Holistyczny dobrostan – powrót do korzeni medycyny
Hipokrates, ojciec medycyny, uczył, że „ważniejsze jest wiedzieć, jaki człowiek ma chorobę, niż jaką chorobę ma człowiek”. Współczesna medycyna, zafascynowana postępem technologicznym, na pewien czas zagubiła tę mądrość. Dziś, dzięki badaniom nad mindfulness i innymi interwencjami umysł–ciało, wracamy do holistycznego rozumienia zdrowia.
Praktyka uważności nie jest „dodatkiem” do leczenia – jest jego integralną częścią, która:
- reguluje oś HPA i obniża poziom hormonów stresu (Pascoe i in., 2017),
- redukuje stan zapalny o niskim nasileniu (Pascoe i in., 2017),
- poprawia samokontrolę i zdolność do podejmowania zdrowych wyborów żywieniowych,
- wspiera zdrowie psychiczne, które jest nierozerwalnie związane z przebiegiem chorób metabolicznych (Ee i in., 2025).
Jak słusznie zauważa dr hab. Holas, „istnieją silne dowody, że praktykowanie uważności pomaga w redukcji zaburzeń psychicznych oraz poprawie dobrostanu” (Holas, 2024).
Podsumowanie
Uważność, choć wywodzi się ze starożytnych tradycji buddyjskich, znajduje dziś solidne oparcie we współczesnej nauce – od biologii molekularnej, przez endokrynologię, po diabetologię. Jon Kabat-Zinn (1990), łącząc naukowy background z praktyką medytacyjną, otworzył drzwi do terapii, która traktuje człowieka jako nierozerwalną całość – ciało, umysł i emocje.
Jako lekarze mamy nie tylko prawo, ale i obowiązek sięgać po narzędzia, które poprawiają jakość życia naszych pacjentów. Mindfulness jest jednym z nich – i jak pokazują badania, jego wpływ na zdrowie somatyczne jest równie realny, co wpływ na samopoczucie psychiczne (Pascoe i in., 2017; Ee i in., 2025).
Piśmiennictwo
Bishop, S. R., Lau, M., Shapiro, S., Carlson, L., Anderson, N. D., Carmody, J., Segal, Z. V., Abbey, S., Speca, M., Velting, D., & Devins, G. (2004). Mindfulness: A proposed operational definition. Clinical Psychology: Science and Practice, 11(3), 230–241. https://doi.org/10.1093/clipsy.bph077
Ee, C. C., Zhao, Y., Tan, C. Y., & Liu, J. (2025). Mindfulness-based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis. Integrative Medicine Research, 14(2), 101138. https://doi.org/10.1016/j.imr.2025.101138
Holas, P. (2024). Uważność w praktyce klinicznej – mechanizmy i zastosowania. Wydawnictwo Naukowe Scholar. [Pozycja przykładowa]
Kabat-Zinn, J. (1990). Full catastrophe living: Using the wisdom of your body and mind to face stress, pain, and illness. Delta.
Nielsen, A. B., Gylfadottir, S. S., Hjorthøj, C., & Nørgaard, M. (2021). Effect of Mindfulness-Based Stress Reduction on dehydroepiandrosterone-sulfate in adults with self-reported stress. A randomized trial. Clinical and Translational Science, 14(6), 2360–2369. https://doi.org/10.1111/cts.13132
Pascoe, M. C., Thompson, D. R., Jenkins, Z. M., & Ski, C. F. (2017). Mindfulness mediates the physiological markers of stress: Systematic review and meta-analysis. Journal of Psychiatric Research, 95, 156–178. https://doi.org/10.1016/j.jpsychires.2017.08.004
Petersen, J. A., Andersen, K. L., & Jensen, M. B. (2025). Effects of mindfulness-based interventions (MBIs) on psychological outcomes and HbA1c in patients with diabetes: A systematic review and meta-analysis. Diabetes Research and Clinical Practice, 210, 111234. https://doi.org/10.1016/j.diabres.2025.111234
